Ανοίγεις την τηλεόραση.Έχει αθλητικούς αγώνες.Εσύ ψάχνεις στο περιοδικό της εβδομάδας για κανένα φιγουράτο διανοουμενίστικο έργο να πάς να δείς με τους φίλους σου για να πουλήσεις μούρη κουλτουριάρη.Κρατάς το στριφτό με τρόπο πολύ επαναστατικό.Έχεις δίπλα τον Μπακούνιν και τον Μάρξ για ωραίο ντεκόρ.Ακούς και ροκιές,έτσι για να δέσει το σκηνικό.Εκεί που ψάχνεις για κανά έργο
ρίχνεις μια ματιά στην τηλεόραση.Μόλις απέτυχε μια αθλήτρια.Σβήνεις το τσιγάρο,ανοίγεις μια μπύρα.Την βλέπεις να κλαίει.Ανοίγεις άλλη μια μπύρα,ανάβεις ακόμα ένα τσιγαρο.Την βλέπεις να κλαίει με λυγμούς και μοιάζει σα μορφή αρχαίας τραγωδίας.Έχει σταυρώσει τα χέρια,έχει λυγίσει.Πίνεις δυο γουλιές μπύρα,τραβάς μια τζούρα.Δε δακρύζεις ρε;Πέτα και τον Μπακούνιν και τον Μάρξ.έχεις να μάθεις πολλά ακόμα.
Thursday, June 5, 2008
Wednesday, January 2, 2008
Θεατρογραφία
Ο πρώτος που έχει επισημάνει τη σχέση του μονόπρακτου του Νίκου Καζαντζάκη «Κωμωδία - Τραγωδία μονόπρακτη» με το χαρακτηριζόμενο ως ιλαροτραγωδία δίπρακτο έργο «Περιμένοντας τον Γκοντό» του Σάμουελ Μπέκετ και με το «Κεκλεισμένο των θυρών» του Ζαν Πωλ Σαρτρ είναι ο ελληνιστής Καρλ Κερένυι στον πρόλογο του έργου που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Προπύλαια» στη Ζυρίχη το 1969.1 Στην προσπάθεια όμως να δειχθεί ο προδρομικός χαρακτήρας του, η σχέση αυτή έχει υπέρ το δέον τονισθεί. Και αυτό, ίσως, από μια επιθυμία να προβληθεί ένας «μοντέρνος» Καζαντζάκης, ο οποίος είτε προηγείται είτε συγχρονίζεται2 με κάποια από τα ρεύματα του καιρού του, παρά το ότι στον κύριο όγκο της ποιητικής και δραματουργικής του παραγωγής εμφανίζεται ιδιαίτερα προσκολλημένος σε παραδοσιακές φόρμες (έμμετρος λόγος) και θεματικές (ιστορικό δράμα).
Αυτό που συνδέει το έργο του Καζαντζάκη με το έργο του Σαρτρ δεν είναι παρά ο χώρος δράσης, ένα κλειστό δωμάτιο, και το ότι τα πρόσωπα, και στις δυο περιπτώσεις, είναι νεκροί. Με το έργο του Μπέκετ έχει κοινό το θέμα της αναμονής. Κατά τα άλλα οι διαφορές του με τα έργα αυτά είναι σημαντικές, και οφείλονται στη διαφορετική προβληματική των δραματουργών τους.
To κλειστό δωμάτιο ως χώρος δράσης στο έργο του Σαρτρ είναι η Κόλαση.
Η κόλαση στον Σαρτρ είναι η αναγκαστική συμβίωση με τους άλλους. «Η κόλαση είναι οι άλλοι», λέγει ο Γκαρσέν στο τέλος του έργου,3 σε μια φράση που περικλείει επιγραμματικά τη θεματική του έργου. Όχι όμως επειδή δεν μας αφήνουν στην ησυχία μας, όπως υπονοεί μια επιφανειακή ανάγνωση του έργου. Η κόλαση είναι οι άλλοι επειδή μας καθρεφτίζουν με το βλέμμα τους. Παρά την απουσία καθρεφτών στο δωμάτιο, υπάρχει ο καθρέφτης στο πρόσωπο του Άλλου. Ο άλλος με το βλέμμα του μας παγώνει σε μια en soi ύπαρξη, η οποία δεν έχει καμιά σχέση με την ωραιοποιημένη εικόνα που μπορεί να σχηματίζουμε εμείς για τον εαυτό μας στηριζόμενοι σε διάφορες εκλογικεύσεις. Το βλέμμα του άλλου θρυμματίζει τις εκλογικεύσεις μας. Η Γκαρσέν δεν είναι ο ειρηνιστής που δεν θέλει να εμπλακεί στον πόλεμο, αλλά ο λιποτάκτης που συλλαμβάνεται και εκτελείται. Η Ινές είναι αδυσώπητη:
«...Ονειρευόσουνα τριάντα χρόνια πως ήσουνα γενναίος... Μονάχα οι πράξεις μας αποδεικνύουν αυτό που θελήσαμε... Δεν είσαι τίποτε άλλο από τη ζωή σου την ίδια...4...Ο Γκαρσέν, ο δειλός, αγκαλιάζει την παιδοκτόνο... Δειλέ.. δειλέ... δειλέ....»5
Το κλειστό δωμάτιο στο έργο του Καζαντζάκη αντίθετα είναι απλά ένας προθάλαμος, που οδηγεί είτε στην εκμηδένιση είτε στη σωτηρία. Αυτοί που βρίσκονται σ’ αυτόν, πρόσφατοι νεκροί, απλά αναμένουν, άγρυπνοι, τον Νυμφίο να τους σώσει. Ενώ η θεματική στο έργο του Σαρτρ είναι «Η κόλαση είναι οι άλλοι», η (σελ. 21) θεματική στο έργο του Καζαντζάκη είναι η τελευταία φράση της «Ασκητικής»: «Και το ένα τούτο δεν υπάρχει».
Ο μηδενισμός του Καζαντζάκη εμφανίζεται εδώ απροκάλυπτα. Οι δυο γέροι δεν μπόρεσαν να βρουν το μυστικό της ύπαρξης, ο ένας στα βιβλία και ο άλλος στη ζωή. Μόνο ο «άφρων»6 φαίνεται να είναι σίγουρος ότι άδικα περιμένουν τον Νυμφίο: «Τώρα θα χτυπήσουν μεσάνυχτα και κανένας δεν θάρθει! Γιατί κανένας δεν υπάρχει!».7 Το έργο τελειώνει με την τελική συνειδητοποίηση της καλόγριας και του ασκητή:
«Καλόγρια: (Σηκώνει τα μάτια και κυτάζει τον ασκητή κι έπειτα σκύφτει και με μιαν απέραντη απογοήτεψη και θλίψη λέει:) Αχ! Πατέρα μου! Δεν θάρθει!
Ασκητής! (Ποιος ήθελες νάρθει αδελφή μου; χαχαχά!
(Σταυρώνουν τα χέρια τους και δεν σαλεύουν πια).»8
Έχει υπάρξει αρκετή φιλολογία για την δήθεν πίστη του Καζαντζάκη στην ύπαρξη του Θεού. Αυτό οφείλεται κατά τη γνώμη μας σε μια παρεξήγηση. Ο Θεός ως έννοια επανέρχεται ξανά και ξανά στα έργα του Καζαντζάκη. Όπως γράφει ο Κερένυι, ο Καζαντζάκης στο έργο του «αναφέρει τον ‘Θεό’ συχνότερα από οποιοδήποτε άλλο έργο εκείνης της εποχής - εκτός από τα συγγράμματα των θεολόγων».9 Μόνο που είναι στερημένος από το παραδοσιακό μεταφυσικό του περιεχόμενο και τίθεται ως σύμβολο, ως στοιχείο υπέρβασης από τον άνθρωπο της καθημερινής τετριμμένης του ύπαρξης. Η παρεξήγηση αυτή τροφοδοτείται σίγουρα και από την απροθυμία του αναγνωστικού κοινού να παραδεχθεί ότι ο καταξιωμένος και αγαπημένος συγγραφέας είναι άθεος.10
Αν και το μεταφυσικό κενό αφήνει άλλους μεγάλους διανοητές αδιάφορους, τον Καζαντζάκη τον κατατρύχει. Ενώ για τον Μαρξ και τους μαρξιστές ο Θεός απλά είναι ανύπαρκτος, για τους άθεους υπαρξιστές και για τον Καζαντζάκη είναι απών, δηλαδή το σύστημα των ιδεών τους είναι σφιχτά δεμένο με την απουσία του. Αφού δεν υπάρχει θεός που να μας έχει δημιουργήσει, δίνοντας έτσι νόημα στην ύπαρξή μας, το νόημα αυτό πρέπει να το κατακτήσουμε εμείς με τις πράξεις μας, λέγει ο Σαρτρ στο «Ο υπαρξισμός είναι ανθρωπισμός». Και αυτό γιατί η ουσία της ύπαρξής μας έπεται αντί να προηγείται.11 Όσο για τον Χαϊντέγκερ, αυτός ξεκινάει το έργο του «Εισαγωγή στη Μεταφυσική» με το ερώτημα: Γιατί να υπάρχουν τα όντα και όχι το τίποτα;», αμφισβητώντας τη βιβλική απάντηση του θεού - δημιουργού.12
Η απουσία του θεού οδηγεί τον Καζαντζάκη στην απόγνωση ενός μηδενισμού τον οποίο προσπαθεί να εξορκίσει με μια βεβιασμένη εξύμνηση της ανθρώπινης προσπάθειας, του αγώνα. Σημασία δεν έχει ο στόχος, μια και στην απαισιόδοξη οπτική της ανυπαρξίας του θεού όλοι οι στόχοι μηδενίζονται, αλλά ο αγώνας για την κατάκτησή του, όπως σημασία δεν έχει η «Ιθάκη» αλλά το ταξίδι στο ομώνυμο ποίημα του Καβάφη. Η δεύτερη συμβουλή του γέροντα «Φτάσε όπου δεν μπορείς», η τρίτη από τις προσευχές, «Θεέ μου, παρατέντωσέ με κι ας σπάσω», η εικόνα της συνεχώς μετακινούμενης κορυφής αποτελούν τρία από τα κύρια στοιχεία της καζαντζακικής μυθολογίας του αγώνα.
Έτσι λοιπόν, ενώ στο έργο αυτό ο Καζαντζάκης εκδραματίζει την αγωνιώδη ανάγκη του ανθρώπου να πιστέψει σε ένα Νυμφίο - Σωτήρα - Θεό που δεν υπάρχει, ο Σαρτρ εκδραματίζει την αγωνία του ανθρώπου μπροστά στο κριτικό βλέμμα του Άλλου. Ο καζαντζακικός άνθρωπος βιώνει την αγωνία ενός νοήματος της ύπαρξης και μιας υπερβατικής σωτηρίας, ο σαρτρικός άνθρωπος βιώνει τον καθημερινό εξευτελισμό του στα μάτια των συνανθρώπων του, στο πάγωμα της pour soi ύπαρξής του με όλες τις εγγενείς της δυνατότητες σε ένα en soi.
Στον Μπέκετ, παρόλο που ο χώρος στο έργο του είναι εξωτερικός (εξοχικός δρόμος με δένδρο), σε αντίθεση με τον χώρο στο έργο του Καζαντζάκη, το κλειστό δωμάτιο, οι (σελ. 22) δυο ήρωές του έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό με τους ήρωες του Καζαντζάκη: περιμένουν. Αυτοί τον Godot, εκείνοι τον Νυμφίο.
Ποιος είναι ο Γκοντό;
Υπάρχει μια μεγάλη φιλολογία πάνω σ’ αυτό. Θα μπορούσε να είναι ο θεός (God-ot), ο θάνατος, ή το νόημα της ζωής.13 Σημασία έχει ότι, όποιος κι αν είναι αυτός, η κύρια ιδιότητά του είναι, όπως δείχνει το παρακάτω απόσπασμα, αυτή του Σωτήρα.
«Βλαδίμηρος: Θα κρεμαστούμε αύριο. (Παύση.) Εκτός κι έρθει ο Γκοντό.
Εστραγκόν: Κι αν έρθει;
Βλαδίμηρος: Σωθήκαμε.»14
Εξάλλου, σύμφωνα με τον συγγραφέα, σημασία δεν έχει ο Γκοντό, αλλά το «περιμένοντας».15
Και ενώ ως προς την ιδιότητα του αναμενόμενου προσώπου υπάρχει ομοιότητα στα δύο έργα, υπάρχει μεγάλη διαφορά ως προς την αναμονή. Τα πρόσωπα στο έργο του Καζαντζάκη περιμένουν εναγώνια την δωδεκάτη ώρα, κατά την οποία υποτίθεται ότι θα έλθει να τους σώσει. Στο έργο του Μπέκετ δεν υπάρχει καμιά τέτοια εναγώνια προσμονή, ούτε καθορισμένη ώρα της άφιξής του. Μπορεί να έλθει απόψε, μπορεί να έλθει και αύριο.
Η κυρίαρχη θεματική στο έργο του Μπέκετ είναι η πλήξη της ύπαρξης. Η γαλλική ennui (ανία) του περασμένου αιώνα εδώ παίρνει το μεταφυσικό χαρακτήρα της ανθρώπινης κατάστασης (αντίθετα από τους «Βαρβάρους» του Καβάφη, που έχει την ίδια θεματική). Όλο το έργο επικεντρώνεται σ’ αυτή την ανία, και στα μέσα που επινοούν για την διαφυγή απ’ αυτή. Παραθέτουμε κάποια χαρακτηριστικά αποσπάσματα.
«Βλαδίμηρος: Όχι, εννοώ να δοκιμάσεις τις αρβύλες.
Εστραγκόν: Λες;
Βλαδίμηρος: Θα περάσει η ώρα. (Ο Εστραγκόν διστάζει.) Άκου που σου λέω, θα ’ναι μια απασχόληση.
Εστραγκόν: Μια ανάπαυλα
.....
Ετραγκόν: Πάντα βρίσκουμε κάτι για να ξεγελιόμαστε, ε Ντιντί; Για να νομίζουμε τάχα πως ζούμε.»16
Πιο κάτω, αφού βρίζονται και συμφιλιώνονται, σχολιάζει ο Βλαδίμηρος: «Πώς περνάει η ώρα όταν διασκεδάζεις!»17
Ο Εστραγκόν θα πει κάπου στη μέση του έργου: «Τίποτα δεν συμβαίνει, κανείς δεν έρχεται, κανείς δεν φεύγει, είναι ανυπόφορο».18
Όμως ο Πότζο με τον Λάκυ ξανάρχονται.
«Εστραγκόν: Ο Γκοντό είναι;
Βλαδίμηρος: Πάνω στην ώρα! ...Επιτέλους μας ήρθαν ενισχύσεις!
Πότζο: (ξεψυχισμένα). Βοήθεια!
Εστραγκόν: Ο Γκοντό είναι;
Βλαδίμηρος: Πάνω που είχαμε αρχίσει να σπάμε. Τώρα μπορούμε να ’μαστε ήσυχοι, θα βγει κι αυτό το βράδυ.»19
Πιο αποκαλυπτική για τη στίγμα του έργου είναι τα παρακάτω λόγια του Βλαδίμηρου: «Περιμένουμε. Βαριόμαστε. (Σηκώνει το χέρι). Όχι, όχι, μη διαμαρτύρεσαι, σκυλοβαριόμαστε του θανατά, ούτε συζήτηση. Λοιπόν. Παρουσιάζεται μια ευκαιρία να διασκεδάσουμε. Κι εμείς τι κάνουμε; Την αφήνουμε να πάει χαμένη. Εμπρός, δουλειά! (Πηγαίνει προς τον Πότζο, σταματάει απότομα). Σε μια στιγμή θα ’χουν όλα χαθεί και θα ’μαστε πάλι ολομόναχοι καταμεσής του τίποτα».20
Παρά τις ομοιότητες που επισήμανε ο Κερένυι, δείξαμε ότι υπάρχουν και σημαντικές διαφορές. Ο προβληματισμός του Καζαντζάκη είναι ένας μεταφυσικός προβληματισμός. Ο Σαρτρ αντίθετα χρησιμοποιεί τη μεταφυσική της κόλασης ως μεταφορά της ζωής. Τόσο τα πρόσωπα του Μπέκετ όσο και του Καζαντζάκη περιμένουν (σελ. 23) τον Σωτήρα. Όμως τα πρόσωπα του Καζαντζάκη τον περιμένουν εναγώνια. Στα πρόσωπα του Μπέκετ η αναμονή αυτή είναι ένας ακόμη τρόπος να σπάσουν την ανία τους, την οποία προσπαθούν να διασκεδάσουν με χίλιους δυο άλλους τρόπους, οι οποίοι συνιστούν και τη μυθοπλασία του έργου. Ο Μπέκετ δεν διστάζει να χρησιμοποιήσει το εφέ της υπερβολής: «Θα κρεμαστούμε αύριο. Εκτός αν έρθει ο Γκοντό».21 Συνοψίζοντας τις διαφορές αυτές, θα λέγαμε επιγραμματικά: Ενώ τα έργα των Σαρτρ και Μπέκετ είναι σχόλια πάνω στη ζωή, το έργο του Καζαντζάκη είναι σχόλιο πάνω στο θάνατο. (σελ. 24).
Κωμωδία-τραγωδία και ιλαροτραγωδία, κεκλεισμένων των θυρών,
Θεατρογραφίες,.τ. 4-5, Χειμώνας - Άνοιξη 1999, σελ. 21-24.
Σημειώσεις
1.Το κείμενο παρατίθεται στο έργο της Ελένης Ν. Καζαντζάκη Νίκος Καζαντζάκης. Ο ασυμβίβαστος, Αθήνα 1977, εκδόσεις Ελένης Καζαντζάκη, σε μετάφραση από τα γερμανικά του Α. Ν. Σφουντούρη. Εκτεταμένα αποσπάσματα με σχολιασμό του έργου παρατίθενται στο: Θεοδώρα Παπαχατζάκη, Το θεατρικό έργο του Νίκου Καζαντζάκη, Αθήνα 1985, Δωδώνη, σελ. 31-36. Βλέπε επίσης Θόδωρος Γραμματάς, Κρητική Ματιά, Αθήνα 1992, εκδόσεις Αφων Τολίδη, σελ. 45.
2.Τη χρονιά του θανάτου του Πιραντέλλο, το 1936, γράφει την «πιραντελικής τεχνοτροπίας τρίπραχτη κωμωδία», όπως την χαρακτηρίζει ο Θόδωρος Γραμματάς στο μελέτημά του Ο Οθέλλος ξαναγυρίζει. Το μεταθέατρο του Νίκου Καζαντζάκη, δημοσιευμένο στο: Θόδωρος Γραμματάς, Από την Τραγωδία στο Δράμα, Αθήνα 1994, Αφοι Τολίδη, σελ. 86.
3.Ζαν Πωλ Σαρτρ, Κεκλεισμένων των θυρών, Αθήνα 1994, Αιγόκερως, σελ. 86.
4.Στο ίδιο, σελ. 83.
5.Στο ίδιο, σελ. 85.
6.Προέρχεται μάλλον από ένα ανέκδοτο που αναφέρεται στο μυθιστόρημα του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι «Αδελφοί Καραμαζώφ». Ο Ντιντερό, πλησιάζοντας τον μητροπολίτη Πλάτωνα, λέγει «Δεν υπάρχει θεός», για να δεχθεί καίρια την απάντηση: «είπε άφρων εν τη καρδία αυτού».
7.Ν. Καζαντζάκης: Κωμωδία-τραγωδία μονόπραχτη, Νέα Εστία, τόμος 63ος, τεύχος 739, 1958, σελ. 622.
8.Στο ίδιο, σελ. 625.
9.Ελένη Καζαντζάκη, ο. α, σελ. 60-61.
10.Ο θεολόγος μας στο γυμνάσιο, όταν ήμουν μαθητής, υποστήριζε με φανατισμό ότι ο Καζαντζάκης πίστευε στο Θεό. Βρισκόμασταν βέβαια στην Κρήτη.
11.Ζ. Π. Σαρτρ, Ο υπαρξισμός είναι ανθρωπισμός, Αθήνα χχ, εκδόσεις Ρούγκας, σελ. 17-18.
12.Μάρτιν Χάιντεγκερ, Εισαγωγή στη Μεταφυσική, Αθήνα 1973, Δωδώνη, σελ. 37.
13.Θα μπορούσε να είναι και ο καθοδηγητής «κοντός» Μίμης Ανδρουλάκης, για τη φοιτητική παρέα του. Βλέπε Μίμης Ανδρουλάκης, Ο σωσίας και οι δαίμονες του πάθους, Αθήνα 1995, Καστανιώτης.
14.Σελ. 105.
15.Αναφέρεται σε κείμενο του Γκύντερ Άντερς με τίτλο, Είναι χωρίς χρόνο. Σχετικά με το έργο του Μπέκετ Περιμένοντας τον Γκοντό, που τίθεται επιλογικά στην ελληνική έκδοση του έργου, ο. ά, σελ. 114.
16.Στο ίδιο, σελ. 76.
17.Στο ίδιο, σελ. 84.
18.Στο ίδιο, σελ. 48.
19.Στο ίδιο, σελ. 86.
20.Στο ίδιο, σελ. 90.
21.Στο ίδιο, σελ. 105.
Υ.Γ. Να και κάτι ενδιαφέρον που διάβασα στο σκουπιδαριό του διαδικτύου.
Αυτό που συνδέει το έργο του Καζαντζάκη με το έργο του Σαρτρ δεν είναι παρά ο χώρος δράσης, ένα κλειστό δωμάτιο, και το ότι τα πρόσωπα, και στις δυο περιπτώσεις, είναι νεκροί. Με το έργο του Μπέκετ έχει κοινό το θέμα της αναμονής. Κατά τα άλλα οι διαφορές του με τα έργα αυτά είναι σημαντικές, και οφείλονται στη διαφορετική προβληματική των δραματουργών τους.
To κλειστό δωμάτιο ως χώρος δράσης στο έργο του Σαρτρ είναι η Κόλαση.
Η κόλαση στον Σαρτρ είναι η αναγκαστική συμβίωση με τους άλλους. «Η κόλαση είναι οι άλλοι», λέγει ο Γκαρσέν στο τέλος του έργου,3 σε μια φράση που περικλείει επιγραμματικά τη θεματική του έργου. Όχι όμως επειδή δεν μας αφήνουν στην ησυχία μας, όπως υπονοεί μια επιφανειακή ανάγνωση του έργου. Η κόλαση είναι οι άλλοι επειδή μας καθρεφτίζουν με το βλέμμα τους. Παρά την απουσία καθρεφτών στο δωμάτιο, υπάρχει ο καθρέφτης στο πρόσωπο του Άλλου. Ο άλλος με το βλέμμα του μας παγώνει σε μια en soi ύπαρξη, η οποία δεν έχει καμιά σχέση με την ωραιοποιημένη εικόνα που μπορεί να σχηματίζουμε εμείς για τον εαυτό μας στηριζόμενοι σε διάφορες εκλογικεύσεις. Το βλέμμα του άλλου θρυμματίζει τις εκλογικεύσεις μας. Η Γκαρσέν δεν είναι ο ειρηνιστής που δεν θέλει να εμπλακεί στον πόλεμο, αλλά ο λιποτάκτης που συλλαμβάνεται και εκτελείται. Η Ινές είναι αδυσώπητη:
«...Ονειρευόσουνα τριάντα χρόνια πως ήσουνα γενναίος... Μονάχα οι πράξεις μας αποδεικνύουν αυτό που θελήσαμε... Δεν είσαι τίποτε άλλο από τη ζωή σου την ίδια...4...Ο Γκαρσέν, ο δειλός, αγκαλιάζει την παιδοκτόνο... Δειλέ.. δειλέ... δειλέ....»5
Το κλειστό δωμάτιο στο έργο του Καζαντζάκη αντίθετα είναι απλά ένας προθάλαμος, που οδηγεί είτε στην εκμηδένιση είτε στη σωτηρία. Αυτοί που βρίσκονται σ’ αυτόν, πρόσφατοι νεκροί, απλά αναμένουν, άγρυπνοι, τον Νυμφίο να τους σώσει. Ενώ η θεματική στο έργο του Σαρτρ είναι «Η κόλαση είναι οι άλλοι», η (σελ. 21) θεματική στο έργο του Καζαντζάκη είναι η τελευταία φράση της «Ασκητικής»: «Και το ένα τούτο δεν υπάρχει».
Ο μηδενισμός του Καζαντζάκη εμφανίζεται εδώ απροκάλυπτα. Οι δυο γέροι δεν μπόρεσαν να βρουν το μυστικό της ύπαρξης, ο ένας στα βιβλία και ο άλλος στη ζωή. Μόνο ο «άφρων»6 φαίνεται να είναι σίγουρος ότι άδικα περιμένουν τον Νυμφίο: «Τώρα θα χτυπήσουν μεσάνυχτα και κανένας δεν θάρθει! Γιατί κανένας δεν υπάρχει!».7 Το έργο τελειώνει με την τελική συνειδητοποίηση της καλόγριας και του ασκητή:
«Καλόγρια: (Σηκώνει τα μάτια και κυτάζει τον ασκητή κι έπειτα σκύφτει και με μιαν απέραντη απογοήτεψη και θλίψη λέει:) Αχ! Πατέρα μου! Δεν θάρθει!
Ασκητής! (Ποιος ήθελες νάρθει αδελφή μου; χαχαχά!
(Σταυρώνουν τα χέρια τους και δεν σαλεύουν πια).»8
Έχει υπάρξει αρκετή φιλολογία για την δήθεν πίστη του Καζαντζάκη στην ύπαρξη του Θεού. Αυτό οφείλεται κατά τη γνώμη μας σε μια παρεξήγηση. Ο Θεός ως έννοια επανέρχεται ξανά και ξανά στα έργα του Καζαντζάκη. Όπως γράφει ο Κερένυι, ο Καζαντζάκης στο έργο του «αναφέρει τον ‘Θεό’ συχνότερα από οποιοδήποτε άλλο έργο εκείνης της εποχής - εκτός από τα συγγράμματα των θεολόγων».9 Μόνο που είναι στερημένος από το παραδοσιακό μεταφυσικό του περιεχόμενο και τίθεται ως σύμβολο, ως στοιχείο υπέρβασης από τον άνθρωπο της καθημερινής τετριμμένης του ύπαρξης. Η παρεξήγηση αυτή τροφοδοτείται σίγουρα και από την απροθυμία του αναγνωστικού κοινού να παραδεχθεί ότι ο καταξιωμένος και αγαπημένος συγγραφέας είναι άθεος.10
Αν και το μεταφυσικό κενό αφήνει άλλους μεγάλους διανοητές αδιάφορους, τον Καζαντζάκη τον κατατρύχει. Ενώ για τον Μαρξ και τους μαρξιστές ο Θεός απλά είναι ανύπαρκτος, για τους άθεους υπαρξιστές και για τον Καζαντζάκη είναι απών, δηλαδή το σύστημα των ιδεών τους είναι σφιχτά δεμένο με την απουσία του. Αφού δεν υπάρχει θεός που να μας έχει δημιουργήσει, δίνοντας έτσι νόημα στην ύπαρξή μας, το νόημα αυτό πρέπει να το κατακτήσουμε εμείς με τις πράξεις μας, λέγει ο Σαρτρ στο «Ο υπαρξισμός είναι ανθρωπισμός». Και αυτό γιατί η ουσία της ύπαρξής μας έπεται αντί να προηγείται.11 Όσο για τον Χαϊντέγκερ, αυτός ξεκινάει το έργο του «Εισαγωγή στη Μεταφυσική» με το ερώτημα: Γιατί να υπάρχουν τα όντα και όχι το τίποτα;», αμφισβητώντας τη βιβλική απάντηση του θεού - δημιουργού.12
Η απουσία του θεού οδηγεί τον Καζαντζάκη στην απόγνωση ενός μηδενισμού τον οποίο προσπαθεί να εξορκίσει με μια βεβιασμένη εξύμνηση της ανθρώπινης προσπάθειας, του αγώνα. Σημασία δεν έχει ο στόχος, μια και στην απαισιόδοξη οπτική της ανυπαρξίας του θεού όλοι οι στόχοι μηδενίζονται, αλλά ο αγώνας για την κατάκτησή του, όπως σημασία δεν έχει η «Ιθάκη» αλλά το ταξίδι στο ομώνυμο ποίημα του Καβάφη. Η δεύτερη συμβουλή του γέροντα «Φτάσε όπου δεν μπορείς», η τρίτη από τις προσευχές, «Θεέ μου, παρατέντωσέ με κι ας σπάσω», η εικόνα της συνεχώς μετακινούμενης κορυφής αποτελούν τρία από τα κύρια στοιχεία της καζαντζακικής μυθολογίας του αγώνα.
Έτσι λοιπόν, ενώ στο έργο αυτό ο Καζαντζάκης εκδραματίζει την αγωνιώδη ανάγκη του ανθρώπου να πιστέψει σε ένα Νυμφίο - Σωτήρα - Θεό που δεν υπάρχει, ο Σαρτρ εκδραματίζει την αγωνία του ανθρώπου μπροστά στο κριτικό βλέμμα του Άλλου. Ο καζαντζακικός άνθρωπος βιώνει την αγωνία ενός νοήματος της ύπαρξης και μιας υπερβατικής σωτηρίας, ο σαρτρικός άνθρωπος βιώνει τον καθημερινό εξευτελισμό του στα μάτια των συνανθρώπων του, στο πάγωμα της pour soi ύπαρξής του με όλες τις εγγενείς της δυνατότητες σε ένα en soi.
Στον Μπέκετ, παρόλο που ο χώρος στο έργο του είναι εξωτερικός (εξοχικός δρόμος με δένδρο), σε αντίθεση με τον χώρο στο έργο του Καζαντζάκη, το κλειστό δωμάτιο, οι (σελ. 22) δυο ήρωές του έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό με τους ήρωες του Καζαντζάκη: περιμένουν. Αυτοί τον Godot, εκείνοι τον Νυμφίο.
Ποιος είναι ο Γκοντό;
Υπάρχει μια μεγάλη φιλολογία πάνω σ’ αυτό. Θα μπορούσε να είναι ο θεός (God-ot), ο θάνατος, ή το νόημα της ζωής.13 Σημασία έχει ότι, όποιος κι αν είναι αυτός, η κύρια ιδιότητά του είναι, όπως δείχνει το παρακάτω απόσπασμα, αυτή του Σωτήρα.
«Βλαδίμηρος: Θα κρεμαστούμε αύριο. (Παύση.) Εκτός κι έρθει ο Γκοντό.
Εστραγκόν: Κι αν έρθει;
Βλαδίμηρος: Σωθήκαμε.»14
Εξάλλου, σύμφωνα με τον συγγραφέα, σημασία δεν έχει ο Γκοντό, αλλά το «περιμένοντας».15
Και ενώ ως προς την ιδιότητα του αναμενόμενου προσώπου υπάρχει ομοιότητα στα δύο έργα, υπάρχει μεγάλη διαφορά ως προς την αναμονή. Τα πρόσωπα στο έργο του Καζαντζάκη περιμένουν εναγώνια την δωδεκάτη ώρα, κατά την οποία υποτίθεται ότι θα έλθει να τους σώσει. Στο έργο του Μπέκετ δεν υπάρχει καμιά τέτοια εναγώνια προσμονή, ούτε καθορισμένη ώρα της άφιξής του. Μπορεί να έλθει απόψε, μπορεί να έλθει και αύριο.
Η κυρίαρχη θεματική στο έργο του Μπέκετ είναι η πλήξη της ύπαρξης. Η γαλλική ennui (ανία) του περασμένου αιώνα εδώ παίρνει το μεταφυσικό χαρακτήρα της ανθρώπινης κατάστασης (αντίθετα από τους «Βαρβάρους» του Καβάφη, που έχει την ίδια θεματική). Όλο το έργο επικεντρώνεται σ’ αυτή την ανία, και στα μέσα που επινοούν για την διαφυγή απ’ αυτή. Παραθέτουμε κάποια χαρακτηριστικά αποσπάσματα.
«Βλαδίμηρος: Όχι, εννοώ να δοκιμάσεις τις αρβύλες.
Εστραγκόν: Λες;
Βλαδίμηρος: Θα περάσει η ώρα. (Ο Εστραγκόν διστάζει.) Άκου που σου λέω, θα ’ναι μια απασχόληση.
Εστραγκόν: Μια ανάπαυλα
.....
Ετραγκόν: Πάντα βρίσκουμε κάτι για να ξεγελιόμαστε, ε Ντιντί; Για να νομίζουμε τάχα πως ζούμε.»16
Πιο κάτω, αφού βρίζονται και συμφιλιώνονται, σχολιάζει ο Βλαδίμηρος: «Πώς περνάει η ώρα όταν διασκεδάζεις!»17
Ο Εστραγκόν θα πει κάπου στη μέση του έργου: «Τίποτα δεν συμβαίνει, κανείς δεν έρχεται, κανείς δεν φεύγει, είναι ανυπόφορο».18
Όμως ο Πότζο με τον Λάκυ ξανάρχονται.
«Εστραγκόν: Ο Γκοντό είναι;
Βλαδίμηρος: Πάνω στην ώρα! ...Επιτέλους μας ήρθαν ενισχύσεις!
Πότζο: (ξεψυχισμένα). Βοήθεια!
Εστραγκόν: Ο Γκοντό είναι;
Βλαδίμηρος: Πάνω που είχαμε αρχίσει να σπάμε. Τώρα μπορούμε να ’μαστε ήσυχοι, θα βγει κι αυτό το βράδυ.»19
Πιο αποκαλυπτική για τη στίγμα του έργου είναι τα παρακάτω λόγια του Βλαδίμηρου: «Περιμένουμε. Βαριόμαστε. (Σηκώνει το χέρι). Όχι, όχι, μη διαμαρτύρεσαι, σκυλοβαριόμαστε του θανατά, ούτε συζήτηση. Λοιπόν. Παρουσιάζεται μια ευκαιρία να διασκεδάσουμε. Κι εμείς τι κάνουμε; Την αφήνουμε να πάει χαμένη. Εμπρός, δουλειά! (Πηγαίνει προς τον Πότζο, σταματάει απότομα). Σε μια στιγμή θα ’χουν όλα χαθεί και θα ’μαστε πάλι ολομόναχοι καταμεσής του τίποτα».20
Παρά τις ομοιότητες που επισήμανε ο Κερένυι, δείξαμε ότι υπάρχουν και σημαντικές διαφορές. Ο προβληματισμός του Καζαντζάκη είναι ένας μεταφυσικός προβληματισμός. Ο Σαρτρ αντίθετα χρησιμοποιεί τη μεταφυσική της κόλασης ως μεταφορά της ζωής. Τόσο τα πρόσωπα του Μπέκετ όσο και του Καζαντζάκη περιμένουν (σελ. 23) τον Σωτήρα. Όμως τα πρόσωπα του Καζαντζάκη τον περιμένουν εναγώνια. Στα πρόσωπα του Μπέκετ η αναμονή αυτή είναι ένας ακόμη τρόπος να σπάσουν την ανία τους, την οποία προσπαθούν να διασκεδάσουν με χίλιους δυο άλλους τρόπους, οι οποίοι συνιστούν και τη μυθοπλασία του έργου. Ο Μπέκετ δεν διστάζει να χρησιμοποιήσει το εφέ της υπερβολής: «Θα κρεμαστούμε αύριο. Εκτός αν έρθει ο Γκοντό».21 Συνοψίζοντας τις διαφορές αυτές, θα λέγαμε επιγραμματικά: Ενώ τα έργα των Σαρτρ και Μπέκετ είναι σχόλια πάνω στη ζωή, το έργο του Καζαντζάκη είναι σχόλιο πάνω στο θάνατο. (σελ. 24).
Κωμωδία-τραγωδία και ιλαροτραγωδία, κεκλεισμένων των θυρών,
Θεατρογραφίες,.τ. 4-5, Χειμώνας - Άνοιξη 1999, σελ. 21-24.
Σημειώσεις
1.Το κείμενο παρατίθεται στο έργο της Ελένης Ν. Καζαντζάκη Νίκος Καζαντζάκης. Ο ασυμβίβαστος, Αθήνα 1977, εκδόσεις Ελένης Καζαντζάκη, σε μετάφραση από τα γερμανικά του Α. Ν. Σφουντούρη. Εκτεταμένα αποσπάσματα με σχολιασμό του έργου παρατίθενται στο: Θεοδώρα Παπαχατζάκη, Το θεατρικό έργο του Νίκου Καζαντζάκη, Αθήνα 1985, Δωδώνη, σελ. 31-36. Βλέπε επίσης Θόδωρος Γραμματάς, Κρητική Ματιά, Αθήνα 1992, εκδόσεις Αφων Τολίδη, σελ. 45.
2.Τη χρονιά του θανάτου του Πιραντέλλο, το 1936, γράφει την «πιραντελικής τεχνοτροπίας τρίπραχτη κωμωδία», όπως την χαρακτηρίζει ο Θόδωρος Γραμματάς στο μελέτημά του Ο Οθέλλος ξαναγυρίζει. Το μεταθέατρο του Νίκου Καζαντζάκη, δημοσιευμένο στο: Θόδωρος Γραμματάς, Από την Τραγωδία στο Δράμα, Αθήνα 1994, Αφοι Τολίδη, σελ. 86.
3.Ζαν Πωλ Σαρτρ, Κεκλεισμένων των θυρών, Αθήνα 1994, Αιγόκερως, σελ. 86.
4.Στο ίδιο, σελ. 83.
5.Στο ίδιο, σελ. 85.
6.Προέρχεται μάλλον από ένα ανέκδοτο που αναφέρεται στο μυθιστόρημα του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι «Αδελφοί Καραμαζώφ». Ο Ντιντερό, πλησιάζοντας τον μητροπολίτη Πλάτωνα, λέγει «Δεν υπάρχει θεός», για να δεχθεί καίρια την απάντηση: «είπε άφρων εν τη καρδία αυτού».
7.Ν. Καζαντζάκης: Κωμωδία-τραγωδία μονόπραχτη, Νέα Εστία, τόμος 63ος, τεύχος 739, 1958, σελ. 622.
8.Στο ίδιο, σελ. 625.
9.Ελένη Καζαντζάκη, ο. α, σελ. 60-61.
10.Ο θεολόγος μας στο γυμνάσιο, όταν ήμουν μαθητής, υποστήριζε με φανατισμό ότι ο Καζαντζάκης πίστευε στο Θεό. Βρισκόμασταν βέβαια στην Κρήτη.
11.Ζ. Π. Σαρτρ, Ο υπαρξισμός είναι ανθρωπισμός, Αθήνα χχ, εκδόσεις Ρούγκας, σελ. 17-18.
12.Μάρτιν Χάιντεγκερ, Εισαγωγή στη Μεταφυσική, Αθήνα 1973, Δωδώνη, σελ. 37.
13.Θα μπορούσε να είναι και ο καθοδηγητής «κοντός» Μίμης Ανδρουλάκης, για τη φοιτητική παρέα του. Βλέπε Μίμης Ανδρουλάκης, Ο σωσίας και οι δαίμονες του πάθους, Αθήνα 1995, Καστανιώτης.
14.Σελ. 105.
15.Αναφέρεται σε κείμενο του Γκύντερ Άντερς με τίτλο, Είναι χωρίς χρόνο. Σχετικά με το έργο του Μπέκετ Περιμένοντας τον Γκοντό, που τίθεται επιλογικά στην ελληνική έκδοση του έργου, ο. ά, σελ. 114.
16.Στο ίδιο, σελ. 76.
17.Στο ίδιο, σελ. 84.
18.Στο ίδιο, σελ. 48.
19.Στο ίδιο, σελ. 86.
20.Στο ίδιο, σελ. 90.
21.Στο ίδιο, σελ. 105.
Υ.Γ. Να και κάτι ενδιαφέρον που διάβασα στο σκουπιδαριό του διαδικτύου.
Thursday, December 20, 2007
into the unknown
Η κοσμοθεωρητική διαφορά μεταξύ δύσης-ανατολής δεν έχει να κάνει με το
επίσημο δόγμα καθολικισμού-ορθοδοξίας.Παρ'όλο που και τα δύο αυτά δόγματα
δείχνουν να επηρρεάζουν την στάση ζωής των ανθρώπων,δεν είναι αυτά τα
βασικά στοιχείαα της διαφοράς νοοτροπιών.Και τα δύο δόγματα έχουν
επηρρεαστεί απο τον αριστοτελισμό(ο καθολικισμός)και απο τον πλατωνισμό
(ορθοδοξία)Με λίγα λόγια και εκλαικευμένα:ο αριστοτελισμός επικεντρώνει
στο άτομο.Το άτομο βρίσκεται στο κέντρο του κόσμου και όλοι οι υπόλοιποι
γυρίζουν σαν δορυφόροι γύρω από αυτόν.Το άτομο δεν ενδιαφέρεται για το
έξω αλλά για την εσωτερική του γαλήνη.Αν ενδιαφερθεί ποτέ για κάτι έξω
απο αυτό,δεν πηγάζει απο την ουσία του αυτό το ενδιαφέρον αλλα απο
δικονομικούς κανόνες(παντα με τρομοκρατια).Οσον αφορα τον πλατωνισμο:δεν
έχουμε άτομα αλλά προσωπα(σχεση μεταξυ προσωπων και όχι μεταξύ
"ανεκφραστων" ατομων).Η ευτυχια του πηγαζει απο την ευτυχια του αλλου.Αν
δεν παει καλα με εναν τοτε χαλαει ολο το συνολο.Ειναι ενα σωμα αν και
ειναι διαφορετικες προσωπικοτητες.Η συμπεριφορα του απεναντι στους αλλους
πηγαζει απο την ουσια του διχως να επηρρεαζεται απο κανονες και προτυπα
συμπεριφορας.
Υ.Γ.:Μη δω τίποτα σχόλια οτι κανω προπαγάνδα υπέρ μιας θρησκείας.Το θέμα
ειναι φιλοσοφικό και όχι θεολογικό.
επίσημο δόγμα καθολικισμού-ορθοδοξίας.Παρ'όλο που και τα δύο αυτά δόγματα
δείχνουν να επηρρεάζουν την στάση ζωής των ανθρώπων,δεν είναι αυτά τα
βασικά στοιχείαα της διαφοράς νοοτροπιών.Και τα δύο δόγματα έχουν
επηρρεαστεί απο τον αριστοτελισμό(ο καθολικισμός)και απο τον πλατωνισμό
(ορθοδοξία)Με λίγα λόγια και εκλαικευμένα:ο αριστοτελισμός επικεντρώνει
στο άτομο.Το άτομο βρίσκεται στο κέντρο του κόσμου και όλοι οι υπόλοιποι
γυρίζουν σαν δορυφόροι γύρω από αυτόν.Το άτομο δεν ενδιαφέρεται για το
έξω αλλά για την εσωτερική του γαλήνη.Αν ενδιαφερθεί ποτέ για κάτι έξω
απο αυτό,δεν πηγάζει απο την ουσία του αυτό το ενδιαφέρον αλλα απο
δικονομικούς κανόνες(παντα με τρομοκρατια).Οσον αφορα τον πλατωνισμο:δεν
έχουμε άτομα αλλά προσωπα(σχεση μεταξυ προσωπων και όχι μεταξύ
"ανεκφραστων" ατομων).Η ευτυχια του πηγαζει απο την ευτυχια του αλλου.Αν
δεν παει καλα με εναν τοτε χαλαει ολο το συνολο.Ειναι ενα σωμα αν και
ειναι διαφορετικες προσωπικοτητες.Η συμπεριφορα του απεναντι στους αλλους
πηγαζει απο την ουσια του διχως να επηρρεαζεται απο κανονες και προτυπα
συμπεριφορας.
Υ.Γ.:Μη δω τίποτα σχόλια οτι κανω προπαγάνδα υπέρ μιας θρησκείας.Το θέμα
ειναι φιλοσοφικό και όχι θεολογικό.
Wednesday, December 19, 2007
.
Είχες κρυμμένο κάτι που δεν ήθελες να το πείς γιατί φοβόσουν οτι θα σπάσεις κάτι.Είπες οτι το έκρυβες γι'αυτό το λόγο.Έκανες μεγαλύτερη ζημιά.Τώρα δε μπορείς να κοιμηθείς.Πάλι αυπνία.Είχες γλιτώσει απο αυτή,έστω για λίγο.Τώρα πάλι τα ίδια.Ρουτίνα.Φοβάσαι να σηκωθείς.Έχει αρχίσει πάλι το θέατρο.Το θέατρο που βαρέθηκες τόσα χρόνια.Ήσουν θεατής για λίγο.Τώρα ανέβηκες πάλι στο σανίδι.Καλή τύχη σου εύχομαι.
Saturday, December 15, 2007
Μια άλλη ματιά
Είναι ωραίο να κοιτάς στα μάτιά.Βλέπεις τον εαυτό σου μέσά απο τον άλλον.
Βλέπεις τί κάνεις λάθος για να το διορθώσεις.Βλέπεις πράγματα που δεν
υποπτευόσουν ποτέ οτι υπάρχουν μέσα σου.Βλέπεις τον εαυτό σου αναγεννημένο.Αυτός ο άτυπος καθρέφτης είναι μπροστά μας,αλλά φοβόμαστε
να τον αντικρύσουμε.Μας πιάνει δέος.Ο κόσμος θα ήταν καλύτερος άν ξεπερνούσαμε αυτόν τον ανόητο φόβο.Άλλωστε όλοι οι φόβοι ανόητοι είναι.
Βλέπεις τί κάνεις λάθος για να το διορθώσεις.Βλέπεις πράγματα που δεν
υποπτευόσουν ποτέ οτι υπάρχουν μέσα σου.Βλέπεις τον εαυτό σου αναγεννημένο.Αυτός ο άτυπος καθρέφτης είναι μπροστά μας,αλλά φοβόμαστε
να τον αντικρύσουμε.Μας πιάνει δέος.Ο κόσμος θα ήταν καλύτερος άν ξεπερνούσαμε αυτόν τον ανόητο φόβο.Άλλωστε όλοι οι φόβοι ανόητοι είναι.
Thursday, November 22, 2007
freeeeeeedddddddoooooooooommmmm
Τί είναι ελευθερία?
Ελευθερία είναι να χαμογελάς χωρίς να δίνεις λογαριασμό.
Ελευθερία είναι να χαμογελάς χωρίς να δίνεις λογαριασμό.
Wednesday, October 24, 2007
burn baby burn
Παρελάσεις και τρίχες.Τι εξυπηρετεί αυτό το πράγμα;Είναι σαν την ιστορία που έκαναν στα σχολεία και ήθελαν να δημιουργήσουν στρατιώτες εναντίον του "εχθρού".Πάρτε το χαμπάρι ρε.
Δε γυρνάμε πίσω.Σήμερα θα δημιουργήσουμε ανθρώπους,όχι στρατιωτάκια.Και μετά απο αυτή την μικρή πρωινή παρέμβαση θέλω να γράψω κάτι που πραγματικά ήθελα να το αποφύγω γιατί δεν είναι τέτοιο το ύφος μου και ούτε ήθελα να εκμεταλλευτώ την ανωνυμία του blog.
Λυπάμαι πολύ αλλά..Άδωνι Γεωργιάδη στ'αρχίδια μου αν είσαι βουλευτής του ελληνικού μπουρδέλου.Εμείς μια φορά σε γαμάμε ρε φιλέ και γουστάρουμε.Ετοιμάσου για τρελό καψιμο δικέ μου.
Δε γυρνάμε πίσω.Σήμερα θα δημιουργήσουμε ανθρώπους,όχι στρατιωτάκια.Και μετά απο αυτή την μικρή πρωινή παρέμβαση θέλω να γράψω κάτι που πραγματικά ήθελα να το αποφύγω γιατί δεν είναι τέτοιο το ύφος μου και ούτε ήθελα να εκμεταλλευτώ την ανωνυμία του blog.
Λυπάμαι πολύ αλλά..Άδωνι Γεωργιάδη στ'αρχίδια μου αν είσαι βουλευτής του ελληνικού μπουρδέλου.Εμείς μια φορά σε γαμάμε ρε φιλέ και γουστάρουμε.Ετοιμάσου για τρελό καψιμο δικέ μου.
Subscribe to:
Comments (Atom)
